Als je wat dieper en langer over gaswinning in Groningen en Drenthe nadenkt loop je onvermijdelijk tegen het verschil tussen autonomie en soevereiniteit aan. Het lijkt in eerste instantie alsof het twee woorden voor eenzelfde begrip zijn. Maar wat is het verschil dan? En wat betekent dat dan in de praktijk, wat koop ik er voor?
Allereerst: waar komen de begrippen soeverein en autonoom vandaan? Autonoom is gemakkelijk te vertalen. Het is een Grieks woord en betekent dat je je eigen wetten maakt (auto is zelf en nomen is gewoonte, regel of wet) en je daar ook aan houdt. Soeverein komt daarentegen uit het Latijn, waarschijnlijk van het middeleeuwse Latijnse ‘superanus’ (de voornaamste) of ‘suprema potestas’ (opperste macht). Soevereiniteit is het recht van een bestuursorgaan om het hoogste gezag uit te oefenen zonder dat verantwoording is verschuldigd aan een ander bestuur. Tevens geldt dat je een soeverein land bent als degene bij wie de uiteindelijke macht berust zelf onderdeel uitmaakt van je samenleving.

Nederlands Oost-Indië was voor de onafhankelijkheid niet soeverein omdat de uiteindelijke macht in Den Haag lag en bij de Nederlandse gouverneur in Batavia. Het land was wel tot op grote hoogte autonoom omdat het eigen wetten had die ook grotendeels in het land zelf werden gemaakt. Wat autonomie betreft leek de verhouding Indië-Nederland in de verte wel wat op Nederland-EU nu.
En de vraag dient zich aan of dat ook de verhouding van de provincies Groningen en Drenthe met Den Haag is. Verreweg de meeste wetten worden in Den Haag gemaakt maar er zijn er ook die in de vorm van verdragen en bindende richtlijnen uit Brussel komen. Grotendeels autonoom dus maar  niet helemaal.
Evenzo staan provinciale taken in de (Haagse) wetten. De provincie kan er ook zelf voor kiezen een taak op zich te nemen, maar veelal is dat uitvoering van de van bovenaf opgelegde wetten. Daarnaast zijn ook gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van veel wetten of regelingen. De provincie helpt de gemeenten daarbij vaak.

De provincie komt ook in beeld als projecten planologische ondersteuning behoeven. In dat geval zullen ook anderen bij de plannen worden betrokken. Een vergunning is een bijzonder belangrijk instrument om  belanghebbenden bij plannen te betrekken en publieke belangen te beschermen. Vergunningstelsels worden onder uiteenlopende benamingen aangetroffen, maar zijn altijd gebaseerd op (Haagse) wetten.
Bij de provincies ligt het accent op uitvoering van rijksregelingen en in medebewind. Helaas vinden vergunningen hun basis in met name Europese voorschriften, aldus de Sociaal-Economische Raad in het advies ‘Kansen voor het platteland’ (mei 2012). Het beschikbaar gestelde Europese geld is nagenoeg onbereikbaar voor kleinschalige lokale projecten voor de leefbaarheid in krimpgebieden.

In de onderste bestuurslaag, de gemeente, blijkt de autonomie volledig uitgehold te zijn. Het was aanvankelijk een lumineus idee om de zorg dichter bij de burger te organiseren. Dan zou je verwachten dat tegelijkertijd de autonomie van de gemeenten zou toenemen. Helaas, pindakaas. De staat blijft de soeverein, bepaalt het beleid en door te beknibbelen (lees bezuinigen) ontneemt zij de gemeentes hun autonomie, zodat deze geen kant op kunnen met het doorvoeren van de beoogde transitie en transformatie in zorg en welzijn.
Het tegendeel van nabijheid is inmiddels bereikt. Doordat voorzieningen sluiten verdwijnen meer mensen van het platteland en wordt de krimp in de dorpen steeds meer zichtbaar. De lokale overheid zit met de handen in het (grijze) haar. De afstand tussen politiek en inwoners neemt toe.
Het toverwoord ‘participatie’ werkt niet (meer). De nabijheid van de lokale overheid werkt niet omdat nog steeds in de heringedeelde gemeentes te weinig aandacht is voor de eigenheid van de eens zo zelfstandige dorpen. Echte bestuurlijke vernieuwing krijg je door (enige) autonomie terug te brengen naar de dorpen, buurten en vlekken.
En als er serieuze problemen zijn moet je die natuurlijk niet bagatelliseren zoals het spreken van een Wiebes-bevinkje in Drenthe. Dat vervreemdt en bevreemdt.

Geef mensen verantwoordelijkheid en ze pakken het op. Stop met dat zeurderige wantrouwen en die stuitende overregulering.

Jan Fondse

Open in print-vriendelijk formaat.